Đây là giai đoạn mà đa số dấu hiệu bất thường, nếu được nhận ra và xử lý kịp thời, có thể tạo ra sự khác biệt lớn cho tương lai của trẻ. Chính vì vậy, phát hiện sớm khuyết tật được khuyến nghị thực hiện với tất cả trẻ em trong độ tuổi này, không phân biệt trẻ có biểu hiện bất thường hay không.
Phát hiện sớm là quá trình sàng lọc có hệ thống các dấu hiệu bất thường trong sự phát triển của trẻ từ 0 đến 6 tuổi, nhằm tìm ra những em có nguy cơ khuyết tật để kịp thời điều trị. Cần hiểu rõ rằng kết quả sàng lọc ban đầu chưa phải là chẩn đoán, đó chỉ là bước nhận diện sớm để đưa trẻ đến gặp chuyên gia, thay vì chờ đợi với hy vọng mọi thứ rồi sẽ tự ổn. Tiếp nối sau phát hiện là can thiệp sớm, tức là áp dụng bất kỳ dịch vụ hoặc hình thức hỗ trợ nào dành cho trẻ, cha mẹ và gia đình, từ vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu đến hỗ trợ tâm lý và giáo dục đặc biệt, với mục tiêu giúp trẻ phát triển và hòa nhập vào cuộc sống cộng đồng.
Trên thực tế, toàn bộ quá trình này diễn ra theo một chuỗi bước liên tiếp và chặt chẽ. Tất cả bắt đầu từ sự quan sát của gia đình khi nhận thấy con có những dấu hiệu khác lạ về thể chất, giác quan, tâm thần hoặc hành vi so với các trẻ cùng tuổi. Từ đó, trẻ được sàng lọc bài bản hơn bởi cán bộ y tế, giáo viên hoặc chính các thành viên trong gia đình được hướng dẫn sử dụng công cụ sàng lọc. Khi có kết quả nghi ngờ, trẻ được đưa đến các chuyên gia trong lĩnh vực phục hồi chức năng, nhi khoa, tâm lý hoặc giáo dục để chẩn đoán chính xác. Sau chẩn đoán, trẻ bước vào giai đoạn can thiệp trực tiếp với các hoạt động kích thích phát triển phù hợp, đồng thời cha mẹ và gia đình cũng được hướng dẫn cụ thể để hỗ trợ con ngay trong sinh hoạt hằng ngày, từ cách bế ẵm, duy trì tư thế đúng đến cách tương tác và tập luyện cùng con. Mỗi bước trong chuỗi này đều quan trọng như nhau và nếu bất kỳ bước nào bị bỏ qua hoặc kéo dài không cần thiết, cơ hội phục hồi của trẻ sẽ bị thu hẹp lại.
Với trẻ, tùy theo dạng và mức độ khuyết tật, can thiệp sớm có thể giúp nhiều em phục hồi hoàn toàn, một số em phát triển kỹ năng gần như trẻ bình thường và ngay cả với những em khuyết tật nặng, can thiệp sớm cũng giúp ngăn ngừa các khuyết tật thứ phát và cải thiện đáng kể khả năng hòa nhập. Với cha mẹ, quá trình này giúp họ vượt qua cú sốc tâm lý ban đầu, chấp nhận thực tế, xây dựng kỹ năng chăm sóc và tăng cường gắn kết với con. Với cả gia đình, can thiệp sớm tạo ra một mạng lưới hỗ trợ gắn kết, nơi mọi thành viên trong gia đình đều hiểu và cùng tham gia, giúp giảm bớt gánh nặng cho người chăm sóc chính.
Nguồn: Bộ Y tế. Quyết định số 359/QĐ-BYT ngày 31/01/2023 về việc ban hành tài liệu “Hướng dẫn phát hiện sớm – can thiệp sớm khuyết tật trẻ em”.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh